logo

Geschiedenis

Fort Orthen heeft een lange geschiedenis. ‘t Werd aangelegd in de roerige periode van de 80-jarige oorlog. Het fort ligt ten noorden van de stad ‘s-Hertogenbosch. Omgeven door een slotgracht en veel groen is het nu een oase van rust.

Ten tijde van de bouw, in het jaar 1630, dus onmiddellijk na de inname van de stad door de Staatse troepen van Frederik Hendrik, lag het fort volledig in het buitengebied. Er waren al eerdere plannen om hier een fort aan te leggen: de Spanjaarden begonnen met het bouwen van een fort in 1593 langs een bestaande dijk, de Orthensedijk. Het stadsbestuur van ‘s-Hertogenbosch stak echter een stokje voor deze plannen omdat zij bang waren dat het fort gemakkelijk ingenomen zou kunnen worden door b.v. de Staatse troepen die gelegerd waren in fort Crevecoeur of door andere onbetrouwbare lieden. Vandaar uit zou de stad dan onder vuur genomen kunnen worden. Het werk aan het fort werd stilgelegd en werd weer hervat toen Frederik Hendrik de stad na een maandenlang beleg had ingenomen. Toen moest fort Orthen samen met fort Crevecoeur de stad beschermen tegen aanvallen vanuit het noorden. In de praktijk werd het fort nauwelijks bezet, waarschijnlijk wegens gebrek aan mankracht.

In het ‘rampjaar’ 1672, waarin de Franse troepen van Lodewijk XIV onder leiding van generaal Turenne de stad aanvielen, speelde fort Orthen nauwelijks een rol van betekenis. Toen de Fransen verschenen bij fort Crevecoeur besloot het stadsbestuur fort Orthen te vernietigen. Het is nooit duidelijk geworden of dat echt gebeurd is, want 8 dagen na dat besluit brak er muiterij uit op het fort. Bovendien komt het fort nog voor op een kaart uit 1674. Waarschijnlijk is fort Orthen toen verward met fort Pettelaar dat in 1673 wel ‘gedemoleerd’ (vernietigd) is.

In de jaren daarna is het fort slecht onderhouden en zag er nogal verwaarloosd uit. In 1748 werd een nieuw plan gemaakt om het fort opnieuw te versterken waarna het opnieuw in verval raakte. In 1784 werd het fort opnieuw versterkt en in 1794 werd het (onbemande) fort uit de verdedigingslinie genomen. Na een beleg van nog geen drie weken dwong de Franse generaal Pichegru (generaal van Napoleon) de stad ‘s-Hertogenbosch  tot capitulatie. Stadhouder Frederik Hendrik had er in 1629 bijna een half jaar voor nodig gehad. Het pas gemoderniseerde fort Orthen werd slechts verdedigd door één korporaal en drie manschappen. Die gingen er vandoor toen zij generaal Daendels, onderbevelhebber van Pichegru, in gezelschap van vijf ruiters vanuit Rosmalen over de Heinisdijk zagen aankomen. Daendels nam meteen bezit van het fort en liet de vestingstad hevig beschieten waarna de militaire gouverneur, Willem van Hessen-Philipsthal zich overgaf.

Na een inspectie in 1810 bleek het fort nog in goede staat te zijn maar door de hoge waterstanden van de Maas en de slechte verbindingswegen werd het fort onverdedigbaar.  Vanaf dit jaar hoorde ‘s-Hertogenbosch bij het Franse departement van de Monden van de Rijn. In het jaar 1814  zijn de bewoners van ‘s-Hertogenbosch de strenge Franse overheersing beu. Via een list verjagen de Pruisen (voorloper van de Duitsers), samen met een aantal moedige Vughtenaren, de Franse troepen uit de stad. De Pruisen gooien granaten op de Orthenschans en Orthenpoort om de aandacht af te leiden. Intussen vallen de Pruisische troepen met Vughtse gidsen via de Vughterpoort de stad binnen. Het Franse leger op de Citadel geeft zich over.   In 1852 werd het fort ingrijpend verbouwd en kreeg het de vorm die het vandaag de dag nog heeft. De belangrijkste verandering was de bouw van een stenen ‘toren’ met een doorsnede van 26 meter en met muren van gemiddeld anderhalve meter dik. Dit gebastionneerde torenfort bestaat nog steeds. De naam ‘toren’ is wat overdreven, het fort is immers maar enkele meters hoog, maar in vroeger tijden lag er een droge gracht om het fort waardoor het hoger was dan nu het geval is. Indertijd gold het fort als ‘bomvrij’. Het fort had ook een ophaalbrug (de wielen waarmee de brug kon worden opgehaald en neergelaten zijn nog te zien in de hal) maar die werd in 1897 alweer afgebroken. Inclusief de hal en de ruimte van de sanitaire voorziening (vroeger waren hier de cellen) zijn er 10 vertrekken in het fort. Hier verbleven de manschappen en in de kelder, die verdeeld is in 3 vertrekken, werd het kruit en de munitie opgeslagen. Iedere ruimte in het fort is voorzien van schietgaten, voor het kanon en voor het infanteriegeweer. De ringen in het tongewelf en de grote ringen in de muur (voor de terugslag van het kanon) zijn authentiek. In 1874 werd de Vestingwet van kracht en de stad verloor haar vestingstatus en twaalf jaar later verloor fort Orthen zijn militaire functie. Het bleef militair terrein en er werden schietoefeningen voor soldaten gehouden en er werden burgerschietverenigingen opgericht die ook gebruik konden maken van de schietbanen. In de jaren twintig van de vorige eeuw diende het fort als opslagplaats voor springstoffen. Begin jaren dertig kwamen de drassige gronden rondom het fort vrij en werden opgehoogd en bebouwd.

Van 1940 tot 1944 was het fort in beslag genomen door de Duitsers. Het werd vooral gebruikt als opslagplaats. In die oorlogsjaren zien de Orthenaren hoe gevangenen uit kamp Vught onder begeleiding van de S.S. graszoden moesten steken die elders gebruikt worden om verstevigingen aan te brengen. Ze dragen gestreepte gevangenispakken en worden zo goed bewaakt dat niemand ook maar een woord met hen kan wisselen. Tijdens de bevrijdingsdagen van oktober 1944 schuilen wel 60 mensen van wie de huizen zijn kapotgeschoten, in het fort. In 1944 kwamen fort en fortterrein in handen van de Engelsen. Na de oorlog is het fort gebruikt voor het opslaan van allerlei goederen die met de oorlog te maken hadden, van veldflessen, schoenen, kleding en paardentuigen, tot geweren toe. In 1960 werden de militaire schietoefeningen gestaakt. Het fort wordt dan verlaten en de bebouwing staat leeg. In 1966 wordt de gemeente ‘s-Hertogenbosch eigenaar van het fort. In de jaren 1992-1993 wordt het ronde gebouw gerestaureerd en wordt in 1995 door de Commissie van Ingezetenen van de afdeling Orthen gehuurd van de gemeente. Sinds 1999 is het fort in de avonduren aangelicht. In het jaar 2000 is het fort verrijkt met een 17e eeuws kanon op affuit.

 

Veel informatie over forten is te vinden op www.forten.info